۵۰ بازی و تمرین گفتاردرمانی در منزل برای کودکان؛ راهنمای کاربردی والدین
خانه پر از فرصت‌های کوچک برای گفت‌وگو با کودک است؛ از پوشیدن لباس و چیدن میز تا بازی با ماشین‌ها و ورق زدن کتاب. برای استفاده از این فرصت‌ها، همیشه به وسایل آموزشی گران‌قیمت نیاز ندارید. گاهی یک عروسک، چند عکس خانوادگی یا حتی جوراب‌های رنگی می‌توانند بهانه‌ای برای ارتباط و یادگیری باشند.
بسیاری از والدین به دنبال تمرین‌های گفتاردرمانی در منزل هستند تا بدانند چگونه در خانه به کودک خود کمک کنند. در این مطلب، ۵۰ ایده برای بازی و تعامل معرفی می‌کنیم. این فعالیت‌ها نسخه درمانی یکسان برای همه کودکان نیستند؛ انتخاب تمرین تخصصی باید بر اساس ارزیابی گفتاردرمانگر و نیاز هر کودک انجام شود. برای بعضی کودکان، آموزش والدین و فعالیت‌های خانگی بخشی از برنامه پیشنهادی متخصص است.
منظور از گفتاردرمانی در منزل چیست؟
این عبارت می‌تواند دو معنای متفاوت داشته باشد: برگزاری جلسه تخصصی با گفتاردرمانگر در خانه، یا انجام فعالیت‌هایی که والدین برای تقویت ارتباط کودک اجرا می‌کنند. تمرین‌های این مقاله از نوع دوم هستند و بیشتر بر تعامل، درک زبان، واژه‌آموزی و جمله‌سازی تمرکز دارند.
اگر نگرانی اصلی شما تلفظ، لکنت یا مشکل دیگری در گفتار کودک است، ابتدا باید نوع مشکل بررسی شود. ارزیابی گفتار و زبان، و در صورت نیاز بررسی شنوایی، به مشخص شدن مسیر مناسب کمک می‌کند.
پیش از شروع بازی‌ها به این نکات توجه کنید
فعالیتی را انتخاب کنید که با توانایی فعلی و علاقه کودک هماهنگ باشد. کودکی که هنوز از اشاره و صدا برای ارتباط استفاده می‌کند، به فعالیت متفاوتی نسبت به کودک جمله‌گو نیاز دارد.
بازی را به امتحان تبدیل نکنید؛ لازم نیست مرتب بپرسید «این چیه؟» یا از کودک بخواهید هر واژه را تکرار کند. گاهی خودتان درباره اتفاق‌ها حرف بزنید، پاسخ کودک را بشنوید و برای ادامه دادن به او فرصت بدهید. کتاب‌خوانی مشترک، گفت‌وگو درباره کارهای روزانه و توجه به حرف‌های کودک از پیشنهادهای منابع تخصصی برای حمایت از رشد زبان هستند.
در فعالیت‌های زیر، اشاره، حرکت، صدا و کلمه را متناسب با سطح کودک بپذیرید. اگر کودک خسته یا ناراحت شد، بازی را متوقف کنید و زمان دیگری به آن برگردید.
بخش اول: بازی‌های ارتباطی برای شروع تعامل
این فعالیت‌ها برای شروع بازی مشترک مناسب‌اند و به جمله‌گویی نیاز ندارند.
۱. توپ نوبتی
روبروی کودک بنشینید و توپ را آرام به سمت او بغلتانید. هنگام جابه‌جایی توپ بگویید «نوبت تو» و «نوبت من». اگر کودک توپ را برنگرداند، با همراهی او بازی را ادامه دهید.
۲. دالی با عروسک
عروسک را پشت پارچه پنهان کنید و بگویید «خرسه کجاست؟» سپس آن را بیرون بیاورید. در نوبت بعد اجازه دهید کودک عروسک را پنهان کند یا پارچه را کنار بزند.
۳. تقلید حرکت
دو حرکت ساده، مثل دست زدن و دست تکان دادن، انجام دهید. بعد نوبت را به کودک بدهید و حرکت او را تقلید کنید؛ حتی اگر با حرکت شما متفاوت باشد.
۴. تقلید صدای کودک
وقتی کودک در بازی صدایی تولید می‌کند، آن را با حالتی دوستانه پاسخ دهید. کمی مکث کنید تا فرصتی برای ادامه این رفت‌وبرگشت صوتی داشته باشد.
۵. حرکت و توقف ماشین
ماشین اسباب‌بازی را حرکت دهید و بگویید «برو». سپس آن را نگه دارید و بگویید «ایست». کودک می‌تواند با حرکت دست، صدا یا کلمه در هدایت بازی شریک شود.
۶. انتخاب بین دو اسباب‌بازی
دو وسیله موردعلاقه کودک را نشان دهید و بپرسید «توپ یا ماشین؟» انتخاب با اشاره را هم بپذیرید و نام وسیله انتخاب‌شده را بگویید: «توپ رو می‌خوای.»
۷. سلام و خداحافظی نمایشی
دو عروسک را به دیدن یکدیگر ببرید. یکی سلام کند و دیگری پاسخ بدهد. کودک می‌تواند نقش یکی از عروسک‌ها را بگیرد یا فقط حرکت سلام کردن را انجام دهد.
۸. کمک خواستن در بازی
جعبه‌ای از اسباب‌بازی‌ها را کنار خود بگذارید. اگر کودک برای باز کردن آن کمک خواست، درخواستش را پاسخ دهید و بگویید «کمک می‌خوای؛ بازش کنیم». کمک را به گفتن کلمه مشروط نکنید.
۹. پیش‌بینی یک اتفاق بامزه
عروسک را از سرسره اسباب‌بازی پایین بفرستید و پیش از حرکت بگویید «یک، دو…» سپس فرصت کوتاهی برای مشارکت کودک بدهید. اگر پاسخی نداد، بازی را با خوش‌رویی ادامه دهید.
۱۰. دنبال کردن پیشنهاد کودک
اجازه دهید کودک بازی را انتخاب کند. اگر ماشین‌ها را ردیف می‌کند، کنار او یک ماشین اضافه کنید و بگویید «ماشین من هم اومد». هدف، پیدا کردن راهی برای بازی مشترک است.
بخش دوم: بازی‌های شناخت و استفاده از واژه‌ها
این بخش برای کودکانی مناسب است که به اشیا و تصاویر توجه می‌کنند و در حال یادگیری یا استفاده از کلمات هستند.
۱۱. سبد وسایل آشنا
چند وسیله ایمن، مانند لیوان پلاستیکی، برس و حوله کوچک، در سبد بگذارید. هر بار یکی را بردارید و نامش را در یک جمله کوتاه به کار ببرید: «این حوله‌ست؛ دست رو خشک می‌کنیم.»
۱۲. پارکینگ وسایل نقلیه
برای ماشین، اتوبوس و کامیون اسباب‌بازی جای پارک درست کنید. هنگام ورود هر وسیله، نامش را بگویید و با توجه به علاقه کودک، درباره حرکت یا اندازه آن صحبت کنید.
۱۳. لباس پوشاندن به عروسک
لباس‌های عروسک را آماده کنید و هنگام پوشاندن، نام آن‌ها را به کار ببرید: «اول شلوار، بعد پیراهن». کودک می‌تواند لباس را انتخاب کند یا آن را به شما بدهد.
۱۴. پیدا کردن جفت جوراب‌ها
چند جوراب تمیز را روی زمین قرار دهید و جفت‌ها را پیدا کنید. از واژه‌هایی مانند «جفت»، «یکی دیگه» و نام رنگ‌ها در جریان بازی استفاده کنید.
۱۵. نقاشی مشترک
یک کاغذ بزرگ بردارید و با کودک نقاشی کنید. درباره چیزی که می‌کشید حرف بزنید: «من یه درخت می‌کشم». از کودک هم دعوت کنید درباره نقاشی خودش توضیح بدهد.
۱۶. خرید خیالی
چند تصویر خوراکی را به‌عنوان اجناس فروشگاه بچینید. کودک می‌تواند فروشنده یا خریدار باشد و با اشاره یا کلمه، چیزی سفارش بدهد.
۱۷. آلبوم آدم‌های آشنا
عکس اعضای خانواده را ببینید و درباره نام افراد و کارشان حرف بزنید. به‌جای پرسیدن نام همه افراد، خودتان هم توضیح بدهید: «اینجا خاله داره می‌خنده.»
۱۸. پیدا کردن وسیله از روی کاربرد
برای کودکی که نام وسایل را می‌شناسد، بگویید «یه چیزی پیدا کنیم که باهاش مو رو شونه می‌کنیم». اگر پاسخ سخت بود، دو وسیله برای انتخاب نشان دهید.
۱۹. تعمیرگاه اسباب‌بازی
با ابزار اسباب‌بازی مناسب سن، یک تعمیرگاه بسازید. نام ابزارها و کارها را در بازی به کار ببرید: «چرخ رو وصل کنیم» یا «این پیچ شل شده».
۲۰. جعبه یادگاری‌های گردش
پس از یک گردش، عکس یا نقاشی آن روز را در جعبه‌ای بگذارید. بعداً یکی را بیرون بیاورید و درباره مکان، افراد یا اتفاق مربوط به آن گفت‌وگو کنید.
بخش سوم: بازی‌های درک زبان و مفهوم‌ها
از درخواست‌های ساده شروع کنید و تنها زمانی سطح را بالاتر ببرید که کودک مرحله قبلی را راحت انجام می‌دهد.
۲۱. مأموریت یک‌مرحله‌ای
در بازی بگویید «توپ رو بده» یا «خرس رو بردار». اگر لازم بود، هم‌زمان به وسیله اشاره کنید و برای پاسخ عجله نکنید.
۲۲. مأموریت دو‌مرحله‌ای
برای کودکی که درخواست‌های ساده را می‌فهمد، بگویید «ماشین رو بردار و بذار توی جعبه». در صورت دشواری، درخواست را به دو بخش جدا تقسیم کنید.
۲۳. داخل و بیرون
حیوانات اسباب‌بازی را داخل یک خانه مقوایی ببرید و بیرون بیاورید. واژه‌های «داخل» و «بیرون» را هنگام انجام حرکت به کار ببرید.
۲۴. روی صندلی یا زیر صندلی؟
یک عروسک را روی صندلی و بعد زیر آن بگذارید. درباره جای عروسک صحبت کنید و سپس از کودک بخواهید جای تازه‌ای برای آن انتخاب کند.
۲۵. بزرگ و کوچک
دو ظرف با اندازه‌های متفاوت آماده کنید. وسایل بازی را در آن‌ها بگذارید و بگویید «توپ بزرگ اینجاست» یا «ماشین کوچیک توی این ظرفه».
۲۶. کم و زیاد
دو گروه از مکعب‌های درشت بسازید. درباره مقدار آن‌ها حرف بزنید: «اینجا مکعب زیاده، اینجا کمه». کودک می‌تواند با اضافه کردن مکعب‌ها مقدار را تغییر دهد.
۲۷. کدام وسیله کم شده؟
سه وسیله آشنا روی میز بگذارید. پس از نگاه کردن کودک، یکی را پنهان کنید و با هم پیدا کنید چه چیزی نیست. تعداد وسایل را متناسب با توانایی او انتخاب کنید.
۲۸. پیدا کردن تفاوت دو صحنه
دو صحنه ساده با اسباب‌بازی بسازید؛ مثلاً در یکی ماشین داخل گاراژ باشد و در دیگری بیرون آن. با هم درباره تفاوت صحبت کنید.
۲۹. نقشه ساده اتاق
برای کودک آماده‌تر، یک نقشه بسیار ساده از اتاق بکشید و محل یک اسباب‌بازی را علامت بزنید. هنگام پیدا کردن آن از واژه‌هایی مثل «کنار تخت» استفاده کنید.
۳۰. تشخیص جمله درست و نادرست
جمله‌ای بامزه درباره چیزی قابل‌مشاهده بگویید؛ مثلاً در حالی که ماشین روی زمین است، بگویید «ماشین روی میزه!» کودک می‌تواند مخالفت کند، اشاره کند یا جمله را اصلاح کند.
بخش چهارم: بازی‌های ترکیب کلمه و جمله‌سازی
این فعالیت‌ها برای کودکانی مناسب‌ترند که چند واژه را به‌صورت معنادار به کار می‌برند.
۳۱. یک کلمه بیشتر
اگر کودک گفت «توپ»، شما بگویید «توپ افتاد» یا «توپ قرمز». جمله را فقط کمی کامل‌تر کنید تا الگوی شما با سطح او فاصله زیادی نداشته باشد.
۳۲. انتخاب همراه با ویژگی
دو ماشین متفاوت نشان دهید و بپرسید «ماشین بزرگ یا ماشین کوچیک؟» اگر کودک فقط گفت «بزرگ»، پاسخ دهید «ماشین بزرگ رو می‌خوای».
۳۳. گزارش کار عروسک
عروسک را بخوابانید، راه ببرید یا روی صندلی بنشانید. با کودک درباره کارش صحبت کنید: «نی‌نی خوابیده» یا «خرسه نشسته».
۳۴. سفارش در کافه خیالی
با ظرف‌های اسباب‌بازی کافه درست کنید. سفارش‌های کوتاه، مانند «چای می‌خوام»، را در بازی استفاده کنید و نقش‌ها را عوض کنید.
۳۵. بسته‌بندی هدیه
یک جعبه و چند وسیله بازی آماده کنید. هنگام انتخاب و بسته‌بندی، جمله‌هایی مانند «این برای باباست» یا «ماشین رو توی جعبه بذاریم» به کار ببرید.
۳۶. ساختن مسیر قطار
با قطعات درشت یا مقوا مسیر بسازید. درباره برنامه خود صحبت کنید: «قطار از اینجا می‌ره» یا «یه پل لازم داریم». پیشنهادهای کودک را وارد بازی کنید.
۳۷. تعمیر جمله با کمک تصویر
تصویر پسری را که توپ دارد نشان دهید و جمله‌ای ناقص بگویید: «پسره…». اگر کودک برای کامل کردن جمله آماده نبود، خودتان ادامه دهید: «پسره توپ داره.»
۳۸. گفت‌وگوی تلفنی نمایشی
با تلفن اسباب‌بازی تماس بگیرید. گفت‌وگو را کوتاه نگه دارید: سلام کردن، یک سؤال ساده و خداحافظی. نقش تماس‌گیرنده را به کودک هم بدهید.
۳۹. توضیح یک درخواست
وقتی کودک چیزی می‌خواهد، فرصت بدهید منظورش را با توانایی خودش بیان کند. سپس شکل روشن‌تری از درخواست را بگویید: «می‌خوای در جعبه رو باز کنم.»
۴۰. دستور دادن به بزرگ‌تر
کودک نقش راهنما را بگیرد و به شما بگوید با مکعب‌ها چه بسازید. اگر جمله کامل برایش سخت است، انتخاب‌های ساده بدهید: «این رو بالا بذارم یا پایین؟»
بخش پنجم: داستان‌گویی و گفت‌وگوی پیشرفته‌تر
این فعالیت‌ها برای کودکانی مناسب‌ترند که جمله می‌گویند و می‌توانند درباره اتفاق‌ها توضیح بدهند.
۴۱. سه تصویر، یک اتفاق
سه نقاشی ساده از یک رویداد تهیه کنید؛ مثلاً کاشتن دانه، آب دادن و رشد گل. کودک تصاویر را مرتب کند و درباره آن‌ها توضیح بدهد.
۴۲. دفتر خبرهای خانه
هر روز یا هر چند روز، یک اتفاق را نقاشی کنید. کودک جمله‌ای درباره آن بگوید و شما همان را بنویسید. بعداً دفتر را با هم مرور کنید.
۴۳. راهنمای ساخت کاردستی
یک کاردستی ساده را با هم انجام دهید. در نوبت بعد، از کودک بخواهید مراحل آن را برای فرد دیگری توضیح بدهد؛ اگر لازم بود با سؤال‌های کوتاه کمک کنید.
۴۴. پیدا کردن راه‌حل در قصه
در یک داستان ساختگی، شخصیت با مشکلی ساده روبه‌رو شود؛ مثلاً چترش را پیدا نکند. از کودک بپرسید «حالا چه کار می‌تونه بکنه؟» و پاسخ‌های مختلف را بپذیرید.
۴۵. تعریف یک اتفاق از دو دیدگاه
داستان کوتاهی درباره دو عروسک بسازید که هر دو یک ماشین را می‌خواهند. درباره خواسته هرکدام گفت‌وگو کنید و از کودک بخواهید برایشان راهی پیشنهاد بدهد.
۴۶. مصاحبه با اعضای خانواده
کودک با کمک شما دو سؤال انتخاب کند؛ مثلاً «بازی موردعلاقه‌ات چیه؟» و «چه غذایی دوست داری؟» سپس پاسخ‌ها را برای فرد دیگری تعریف کند.
۴۷. مقایسه دو انتخاب
دو فعالیت، مثل پارک رفتن و نقاشی کردن، پیشنهاد دهید. کودک انتخابش را بگوید و اگر آمادگی داشت توضیح بدهد چرا آن را ترجیح می‌دهد.
۴۸. توضیح یک قانون بازی
یک بازی آشنا را انتخاب کنید و از کودک بخواهید آن را به عروسک یا عضو خانواده یاد بدهد. هرجا لازم بود، درباره مرحله بعد سؤال کنید.
۴۹. تغییر پایان داستان
یک قصه آشنا را تا نزدیکی پایان تعریف کنید. سپس از کودک دعوت کنید پایان دیگری بسازد. می‌توانید داستان تازه را با نقاشی ثبت کنید.
۵۰. پیام صوتی کوتاه
با رضایت کودک، یک پیام کوتاه برای یکی از نزدیکان ضبط کنید. پیش از ضبط، درباره محتوای آن تصمیم بگیرید؛ مثلاً سلام، تعریف یک اتفاق و خداحافظی. ارسال پیام ضروری نیست و خودِ ضبط کردن هم می‌تواند بخشی از بازی باشد.
چطور از این ۵۰ فعالیت استفاده کنیم؟
لازم نیست همه بازی‌ها را انجام دهید. چند فعالیت موردعلاقه کودک را انتخاب کنید و در روزهای مختلف به آن‌ها برگردید. می‌توانید برای شروع، یک بازی ارتباطی، یک فعالیت متناسب با سطح زبان کودک و یک فرصت گفت‌وگو در کارهای روزانه در نظر بگیرید.
برای ثبت تجربه‌ها، به‌جای نمره دادن بنویسید کودک چگونه مشارکت کرد: با اشاره درخواست کرد؟ واژه تازه‌ای را خودجوش گفت؟ برای ادامه بازی به شما مراجعه کرد؟ این یادداشت‌ها می‌توانند موضوع گفت‌وگو با گفتاردرمانگر باشند.
اگر فعالیتی سخت است، آن را ساده‌تر کنید. مثلاً به‌جای انتظار یک جمله، انتخاب بین دو وسیله را پیشنهاد دهید. اگر آسان شده، جزئیات تازه‌ای به همان بازی اضافه کنید.
چه زمانی تمرین خانگی کافی نیست؟
اگر درباره فهم زبان، تعداد واژه‌ها، تلفظ یا شیوه ارتباط کودک نگرانی دارید، برای ارزیابی اقدام کنید. در صورت از دست دادن کلمات یا مهارت‌هایی که کودک قبلاً داشته، موضوع را با پزشک کودک در میان بگذارید. همچنین، نگرانی درباره واکنش کودک به صداها نیاز به بررسی شنوایی دارد. تأخیر زبان می‌تواند علت‌های متفاوتی داشته باشد و تنها با تمرین‌های عمومی نمی‌توان علت آن را مشخص کرد.
نقش گفتاردرمانگر در انتخاب تمرین‌های خانگی
یک فهرست عمومی، ایده‌های متنوعی در اختیار خانواده می‌گذارد؛ اما گفتاردرمانگر مشخص می‌کند کدام هدف برای کودک اولویت دارد و والدین چگونه فعالیت را اجرا کنند. ممکن است نیاز اصلی یک کودک درخواست کردن باشد و کودک دیگری به کار روی درک جمله‌ها یا روایت اتفاق‌ها نیاز داشته باشد.
برای آشنایی با خدمات گفتاردرمانی کودکان در تهران، می‌توانید به وب‌سایت کلینیک توانبخشی تهران مراجعه کنید. این مجموعه در سایت خود خدمات گفتاردرمانی را در کنار کاردرمانی، بازی‌درمانی و رفتاردرمانی معرفی کرده و در شرق و غرب تهران فعالیت دارد.
هنگام هماهنگی مراجعه، سن کودک، نگرانی اصلی و چند نمونه از شیوه ارتباط او را توضیح دهید. همچنین درباره ارزیابی اولیه و آموزش تمرین‌های متناسب با نیاز کودک سؤال کنید تا فعالیت‌های خانه در مسیر مشخصی قرار بگیرند.